MUHAMMEDİLER İLİM YURDU

1-    (Saltanatının haşmetini) ihtişamını,büyüklüğünü,
2-    (hem servetinin şa’şaasını) parıltısını,alâyiş ve depdebesini,
3-    (hem kendi san’atının harikalarını,)
4-    (hem kendi ma’rifetinin) ilminin (garibelerini) misilsiz eserlerini (izhar edip göstersin.Ta,cemal ve kemal-i ma’nevisini) ma’nevi cemal ve kemalini (iki vecihle) iki cihetle (müşahede etsin:Bir vechi,bizzat) doğrudan doğruya kendisi (nazar-ı dekaik aşinasıyla) en ince,gizli şeyleri dahi görüp anlayan nazarıyla (görsün.Diğeri,gayrın) başkalarının (nazarıyla baksın.)

Metinde geçen “cemal”den murad; o sultanın “gına ve serveti,cud ve keremi”dir. “Kemal”den murad ise; “ulum ve fununa vukufiyyeti ve san’atlardaki mahareti”dir.Elbette her cemal ve kemal sahibi,cemal ve kemalini görmek ve göstermek ister.

İşte o sultan,bir ihtiyaçtan dolayı değil;çünkü öyle zengin ve her hususta kemalde olan bir zatın ihtiyacı yoktur.Belki o zat,yukarıda zikredilen kendine ait beş hasiyetini – ki onlar cemal ve kemalinin esaslarıdır – görmek ve göstermek için bir saray yapmak murad etti.Yani:

1-    Madem sultan-ı zişandır;saltanatının haşmetini görmek ve göstermek için izhar edecektir.
2-    Madem kesretli madi hazineleri ve hesapsız manevi defineleri vardır;servetinin şa’şaasını gösterecektir.
3-    Madem bütün sanatlara mahareti vardır;sanat’ının harikalarını teşhir edecektir.
4-    Madem bütün ilimlerde ve fenlerde mütehassıstır;ma’rifetinin garibelerini izhar edip gösterecektir.

O sultan hadsiz bir cud ve kerem sahibi olduğundan ahaliye muteşem bir ziyafet verip onlara ihsan etmek için saray yapmak ve o sarayı bu mezkur dört noktadan kemalatına bir meşher,cemaline bir ayine ve ihsanatına bir sofra olacak vaz’iyette inşa etmek istedi.Ta ki cemal ve kemal-i ma’nevisine iki şekilde nazar etsin:

Birisi;hem bizzat kendi nazar-ı dekaik aşinasıyla,yani en ince,en gizli ve en dakik şeyleri görüp bilen nazarıyla baksın;mazharlar üzerinde görünen kendi cemal ve kemalini,doğrudan doğruya bizzat kendisi seyretsin.

Diğeri;hem ince bir ma’na olan başkalarının nazarıyla da kendi cemal ve kemaline baksın.Yani cemal ve kemalini onlara gösterip,onların gözleri ve sair hissiyatıyla kendi cemal ve kemaline nazar etsin.

Bu sırrı müellif (ra) bir eserinde şöyle beyan etmektedir:

İncirin Özellikleri:

İncire gelince, bu kimseler şöyle derler: Bu, hem bir gıda, hem zevkine yenen şey, hem de bir ilaçtır. İncirin bir gıda olmasına gelince tabipler, bunun, güzel bir taam yiyecek, hazmedilmesi çabuk, mideye oturmayan, mizacı yumuşatan, terleme yoluyla dışarı atılan, balgamı azaltan, böbrekleri temizleyen, mesanedeki kumları ve taşlan düşüren, bedeni besleyen, ciğer ve dalağın gözeneklerini açan bîr şey, bir gıda olduğunu belirtmişlerdir. O halde bu yemişlerin en iyisi ve en beğenilenidir. Rivayet olunduğuna göre Hz. Peygamber (s.a.s)’e, bir tabak incir hediye edilmiş, ondan yemiş, sonra da ashabına, “Yeyiniz. Şimdi ben, şayet, cennetten bir meyvenin inmiş olduğunu söylemiş olsaydım, onun bu (incir) olduğunu söylerdim. Çünkü cennet meyveleri de, çekirdeksizdir. Binâenaleyh, onu yeyiniz; zira o incir, basuru sona erdirir, ayaktaki romatizma (ağrılarına) da faydalı olur” buyurmuştur. Ali ibn Musa er-Rıdâ (r.a)’dan da, şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: “İncir, ağız kokusunu giderir, saçları uzatır ve felce karşı da bir güvencedir.”

İncirin  bir ilaç olmasına gelince,  bununla bedendeki fazlalıkların atılması hususunda tedavi yapılır.

Bil ki incirin, bahsettiğimiz şeylerin dışında kalan, daha nice şöyle özellikleri vardır:

1) İncirin dışı da içi gibi olup, mesela bir ceviz gibi değildir. Çünkü, cevizin dışı sert kabukludur. Ve mesela, bir hurma gibi de değildir Çünkü hurmanın içinde, çekirdek vardır. Tam aksine biz diyoruz ki, mesela ceviz ve karpuz gibi dışı işe yaramayan, ama içi çok güzel olan meyveler olduğu gibi, mesela hurma ve erik gibi, içi değil de dışı güzel olan meyveler vardır. Ama incire gelince, onun hem dışı hem de içi güzeldir.

2) Üç çeşit ağaç vardır. Birisi va’deder, va’dinde durmaz (yani, meyve verecekmiş gibi yapar, ama vermez). Bu, “şeceretıı’l-hilâf” (vadinden cayan ağaç) denilen Sülağan’dır. İkincisi va’deder ve va’dini yerine getirir. Bunlar da, mesela elma vs. gibi, ilk önce tomurcuklanıp, çiçek açan, daha sonra da meyve verenlerdir. Üçüncüsü de, va’dden önce, meyvesini sergileyen, bol bol veren ağaçtır. Bu da, incir ağacıdır. Çünkü incir ağacı meyvesini, çiçek açarak va’d etmezden önce verir. Hatta sözü değiştirip şöyle de diyebilirsin: İncir, iddia etmeden önce, manayı, özü ortaya koyan bir ağaçtır. Bunu da geçerek şöyle diyebilirsin: İncir, kendisini çiçekle, yaprakla gizlemeden önce meyvesini veren bir ağaçtır. Halbuki elma, kayısı ve diğerleri ise işe, önce kendisinden başlar, daha sonra başkalarını görürler. Ama incir ağacına gelince, bu ağaç, kendisine ihtimam göstermeden önce başkalarına değer verir. Binâenaleyh diğer ağaçlar, Hz.  Peygamber (s.a.s)’in, “Önce kendinden başla, sonra geçimini üzerine aldığın kimselere başla” hadis-i şerifîindeki muamele erbabı gibi oldukları halde, incir Hz. Muhammed (s.a.s) gibidir. Zira Hz. Peygamber (s.a.s), menfaat konusunda işe önce başkasından başlardı. Eğer artan birşey kalırsa, sonra onu kendisi alırdı. İncir ağacı da Hak Teâlâ’nın, “Kendilerinin ihtiyacı olsa bile, mü’min kardeşlerine öncelik verirler” (Haşr, 59/9) beyanıyla methettiklerindendir.

3)  Bu  ağacın  özelliklerinden birisi de şudur:  Diğer ağaçların meyveleri düşürüldüğünde, artık o yıl, yeniden meyve vermez. Ama incir böyle değildir, o hep hizmet sunmaya devam eder. Çünkü düşen meyvelerin yerine yenileri çıkar.

4) Bir kimse rüyasında incir görse, bu, zengin ve hayırlı bir adam olacağına delalet eder. rüyasında incir elde ettiğini görse, büyük bir mal varlığına kavuşacağına işarettir. İncir yediğini görse, Allah Teâlâ’nın ona çoluk-çocuk vereceğine bir işarettir.

5) Rivayet olunduğuna göre Hz. Âdem (a.s)’den cennette o hata sadır olup, elbiseleri onu terkedince, incir yapraklarıyla örtünmeye çalıştı. Yine rivayet olunduğuna göre Hz. Âdem (a.s), incir yapraklarıyla örtünmüş olarak cennetten inince yalnızlık hissetti de, etrafında ceylanlar dolaşmaya başladı. Böylece onlara alıştı ve o incir yapraklarının bazılarını onlara yedirdi. Allah Teâlâ, o ceylanlara hem şeklen, hem manen bir güzellik nasib etti, kanlarını da miske çeviriverdi. Ceylanlar yerlerine gidince, diğer ceylanlar bunlardaki o harikulade güzellikleri gördüler. Ertesi gün diğerleri de onlar gibi, Hz. Âdem (a.s)’e geldiler. Hz. Âdem (a.s) onlara da incir yapraklarından yedirdi. Allah Teâlâ bunların şekillerini de güzelleştirdi, ama kanlarını miske çevirmedi. Zira birinciler, birşey umarak değil, sırf Hz. Âdem (a.s) için gelmişlerdi. Diğerleri ise, zahiren Hz. Âdem için; batınen de bu şeyleri umarak gelmişlerdi. İşte bu sebeple, Cenâb-ı Hak, bunların zahirini güzelleştirdi fakat batınlarını değiştirmedi.[5]

Zeytinin Özellikleri:

“Zeytin”e gelince, bu da mübarek bir ağaçtır. Bu, bir açıdan yemiş, bir açıdan katık, bir açıdan da ilaçtır. Zeytin ağacı, hemen hemen bütün beldelerde, bir terbiye ve bakıma ihtiyaç hissetmeden biter-büyür. Hem sonra zeytinin faydası, sadece kişinin bedenine gıda olmak değildir, o aynı zamanda lambaların da gıdası (yakıtı)dır ve bu yağlı bitki yağ namına hiçbirşey bulunmayan dağlarda biter. Bir kimse rüyasında, zeytin yaprağını aldığını görse, bu, onun en sağlam bir kulpa tutunduğuna bir işarettir. Bir hasta İbn Sîrîn’e “Rüyamda sanki bana, “İki lambayı ye ki şifa bulasın” denildiğini duydum” demiş. Bunun üzerine İbn Sirîn, “Öyle ise zeytin ye, çünkü zeytin lâ-şarkiyye ve lâ garbiyye, yani ne doğulu-ne batılı bir bitkidir, her yerde bulunur” demiştir.

Müfessirler, incir ve zeytinin, aslında şu yenilen iki şeyin adı olduğunu, bunlarda işte böylesine üstün fayda ve özelliklerin bulunduğunu, dolayısıyla ayetteki bu kelimeleri zahiri manalarına hamletmek ve bunlardaki bu menfaat ve özelliklerden ötürü Allah Teâlâ’nın bunlara yemin ettiğine hükmetmek gerektiğini söylemişlerdir.[6]

Maksad Malum Meyveler Değildir Yorumu

İkinci Görüş: Bu ifadelerle, şu bildiğimiz iki bitki kastedilmemiştir. Bu görüşte olanlar, şu izahları yapmışlardır:

1)  İbn Abbas (r.a) şöyle der: “Bunlar, Arz-ı Mukaddes’de bulunan iki dağdır. Bunlara Süryânice, “Tûr-u Tînâ” ve “Tûr-u Zîtâ” denilir. Zira bu iki bitki, bu iki dağda bitmektedir. Bundan dolayı Hak Teâlâ sanki, bu   ifadelerle, aslında peygamberlerin çıktığı beldeye yemin etmiştir. Binâenaleyh Hz. İsâ (a.s)’nın doğduğu ve kendisinde incir ile zeytinin yetiştiği bu dağ, Şam beldesi olup, Şam çoğu İsrailoğlu peygamberin gönderildiği beldedir. Tûr, Hz. Musa (a.s)’nın, “beled-i emîn” {emin şehir) de Hz. Muhammed (s.a.s)’in peygamber olarak gönderildiği yerdir. Binâenaleyh bunlara yemin etmek, aslında bu peygamberleri ululamak ve derecelerinin yüce olduğunu bildirmek içindir.

2) Buradaki incir ve zeytin ile, iki mescid kastedilmiştir. İşte bu cümleden olarak, İbn Zeyd, Tîn (incir) ile, Dımeşk (Şam) mescidinin; zeytin ile de Bey t-i Makdîs’in kastedildiğini söylerken; diğerleri, “Tîn, Ashab-ı Kehf’in Mescidi; zeytin de îliyâ Mescidî’dir” demişlerdir. İbn Abbas (r.a), “Tîn”in, Cûdî Dağı üzerinde yapılmış olan, Nûh (a.s) Mescidi; “Zeytin”in de, Beyt-i Makdis olduğunu söylemiştir. Bu görüşü benimseyenler bu fikri, bir taat yeri olduğu için, mescidlere yemin etmenin son derece güzel olacağından ötürü benimsemişlerdir. Dolayısıyla incir ve zeytinin çokça bulunduğu bu beldeler, bu mescidler olunca, Hak Teâiâ da, Tîn ve Zeytin’e yemin etmekle yetinmiştir.

3) Tîn ve Zeytin ile, iki belde kastedilmiştir. Bu cümleden olarak, Ka’b, “Tîn, Dımaşk (Şam); zeytin ise Beyt-i Makdis’dir” derken, Şehr b. Harşeb, “Tîn, Küfe; zeytin ise Şam’dır” demiştir. Rabî’den bunların, Hemedân ile Hulvân arasında iki dağ olduğu da rivayet edilmiştir. Bu fikri benimseyenler de, Yahudi ve Hristiyanlar ile Müslümanlar ve Kureyş müşriklerinden herbiri kendi beldelerini suladıklarından ötürü ve Allah Teâlâ’nın bu beldelerin hepsine birden yemin edişinden ötürü benimsemişlerdir. Şöyle de denebilir: “Dımaşk (Şâm beldesi) ve Beyt-i Makdis’de dünya nimetleri, Tûr (dağında) ve Mekke’de ise din nimetleri vardır, çoktur.”

Birincisi ve en büyüğü; ” Makâm-ı Mahmud” ta’bîr edilen şefaat makamıdır ki; o şefaatin hürmetine Allahu Teâlâ, ehl-i mevkıf arasında hüküm verir, onların hesabını görüp ehl-i cennet ile ehl-i cehennemi birbirinden fasledip ayırır. Böylece mahlûkât, o mevkıfin uzun ve dehşetli sıkıntısından kurtulup, derecesine göre rahat eder. İşte bu şefaat, yalnız Efendimiz Hazret-i Muhammed (sav)’e mahsûstur.

İkincisi: Ba’zı kimselerin hesâbsız cennete girmeleri için yapılan şefaattir. İmâm-ı Nevevî der ki, bu şefaat da yalnız Resûl-i Ekrem (sav)’e hastır.

Üçüncüsü: Cehenneme müstahak olmuş bir kısım insanların, cehenneme girmemeleri için yapılan şefaattir.

Dördüncüsü: Cehenneme girmiş ba’zı muvahhidînin, cehennemden kurtulmaları için yapılan şefaattir. Bu şefaat da peygamberler, melekler ve sâlih mü’minler dâhildir. Onlar da bu çeşit şefaat ederler.

Beşincisi: Ehl-i cennetin, cennetteki makamlarının ve derecelerinin yükselmesi ve ziyadeleşmesi için yapılan şefaattir.

Altıncısı: Cehennemde ebediyyen kalmaya müstehak olanların azâblarının tahfifi için yapılan şefaattir. Bu kısım şefaat da Hazret-i Muhammed (sav)’e hastır.

Şefaatin hak olduğuna delil, gelecek âyet-i kerîmedir:

وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى

“Rabbin Teâlâ, sana dünyâda kemâl-i nefs ve i’lâ-i dîn dîni gâlib kılması) ve âhirette ise insanlara şefaat etmek  ni’metini ihsan eyledi ki, sen ondan razı olursun.”  1

“Fahr-i Râzî ve Ebû Suûd Efendi’nin beyânları veçhiyle; ” Canâb-ı Hakkın, Hazret-i Muhammed (sav)’e verdiği bütün  enbiyaya tekaddüm etmesi, ümmetinin şâir ümmetler üzerine şahid olmaları ve derecelerinin sâir ümmetlerden âlî olması ve kendine makâm-ı Mahmûd’un (şefâat-i kübranın) verilmesi gibi ni’metler, elbette dünyâ ni’metlerinden daha şereflidir.” demektir.

Resûlullah  (sav)’in aksâ-yı emeli (en yüksek arzusu) ehl-i “tevhidin cehennemde kalmaması olduğu cihetle, bu âyet amme-i mü’minine şefaat edeceğine delâlet ettiği cihetle, cümle ehl-i îmâna beşareti (müjdeyi) mütezammındır. Binâenaleyh, ehl-i îmâna Kur’ân’da en ziyâde ümîd veren bu ayettir.”2

*1 Duha suresi. 5
*2 Mevâkib  ve Hulâsâtü’l-Beyân Tefsirleri